लेखक: डॉ. मनीष पाठक | Pathak Dental Clinic
आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल हा मुलांच्या दैनंदिन जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. ऑनलाइन शिक्षण, कार्टून, गेम्स, व्हिडिओ आणि सोशल मीडियामुळे लहान मुलांचा स्क्रीन टाइम दिवसेंदिवस वाढत आहे. अनेक पालक मुलांनी जेवण करावे, शांत बसावे किंवा हट्ट करू नये म्हणून त्यांच्या हातात मोबाईल देतात. मात्र, मुलांना मोबाईलची सवय लावताना त्यांच्या आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांकडे अनेकदा दुर्लक्ष केले जाते.
मोबाईलचा अतिवापर (Mobile Overuse) केवळ मुलांच्या डोळ्यांवर आणि झोपेवर परिणाम करत नाही, तर त्यांच्या दातांच्या आणि तोंडाच्या आरोग्याशी संबंधित सवयींवरही परिणाम करू शकतो. विशेषतः मोबाईल पाहताना खाणे, गोड पदार्थ खाणे आणि दात स्वच्छ करण्याकडे दुर्लक्ष करणे यामुळे दात किडण्याचा धोका वाढू शकतो.
चला तर जाणून घेऊया, मुलांचा मोबाईलचा अतिवापर त्यांच्या दातांच्या आरोग्यासाठी कसा धोकादायक ठरू शकतो आणि पालकांनी कोणती काळजी घ्यावी.
1. मोबाईलचा अतिवापर (Mobile Overuse) आणि मुलांच्या दातांच्या आरोग्याचा संबंध
मोबाईल वापरणे स्वतःहून दात किडण्याचे थेट कारण नाही. मात्र, मोबाईलच्या अतिवापरामुळे मुलांच्या खाण्यापिण्याच्या आणि दातांची स्वच्छता राखण्याच्या सवयी बदलू शकतात.
उदाहरणार्थ, मोबाईलवर कार्टून किंवा गेम खेळताना मुले अनेकदा चिप्स, चॉकलेट, बिस्किटे, वेफर्स आणि इतर गोड पदार्थ खातात. अशा पदार्थांमधील साखर तोंडातील जिवाणूंना आम्ल तयार करण्यास मदत करते. या आम्लामुळे दातांवरील इनॅमल म्हणजेच दातांचे बाहेरील संरक्षक आवरण कमकुवत होऊ शकते.
त्यामुळे स्क्रीन टाइम आणि मुलांच्या ओरल हेल्थ यांचा संबंध समजून घेणे पालकांसाठी महत्त्वाचे आहे.
2. मोबाईलच्या अतिवापरामुळे मुलांच्या दातांवर होणारे परिणाम
अ) दात किडण्याचा धोका वाढणे
मोबाईल पाहताना वारंवार चॉकलेट, बिस्किटे, कँडी किंवा साखरयुक्त पदार्थ खाण्याची सवय लागल्यास दातांवर आम्लाचे वारंवार आक्रमण होते. यामुळे दातांच्या इनॅमलचे नुकसान होऊन दात किडण्याची शक्यता वाढते.
ब) दात घासण्याकडे दुर्लक्ष
अनेक मुले मोबाईलवर गेम खेळण्यात किंवा व्हिडिओ पाहण्यात इतकी गुंततात की रात्री झोपण्यापूर्वी दात घासणे विसरतात. काही मुले घाईघाईने दात घासतात किंवा नियमित ब्रश करत नाहीत. यामुळे दातांवर प्लाक जमा होतो आणि हिरड्यांच्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.
क) हिरड्यांना सूज येणे
दातांची योग्य स्वच्छता न ठेवल्यास दातांवर प्लाक जमा होतो. यामुळे हिरड्या लाल होणे, सूज येणे आणि ब्रश करताना रक्त येणे अशा समस्या उद्भवू शकतात.
ड) तोंड कोरडे पडणे
मोबाईल वापरताना काही मुले पाणी पिण्याकडे दुर्लक्ष करतात. तोंडातील लाळ दातांचे संरक्षण करण्यासाठी महत्त्वाची असते. ती अन्नकण स्वच्छ करण्यास आणि तोंडातील आम्ल निष्प्रभ करण्यास मदत करते. तोंड कोरडे राहिल्यास दातांच्या आरोग्यावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.
ई) जेवणाच्या चुकीच्या सवयी
मोबाईल पाहत जेवण केल्यामुळे मुले किती खात आहेत याकडे त्यांचे लक्ष राहत नाही. काही मुले जेवणासोबत सतत स्नॅक्स किंवा गोड पदार्थ खात राहतात. त्यामुळे दातांचा साखरेशी संपर्क वारंवार येतो आणि दात किडण्याचा धोका वाढतो.
3. मुलांमध्ये मोबाईलच्या अतिवापरामुळे दातांच्या समस्या का वाढतात?
यामागे काही महत्त्वाची कारणे आहेत:
- अनियमित खाण्याच्या सवयी: मोबाईल पाहताना वारंवार खाण्यामुळे दातांवर आम्लाचा परिणाम वाढतो.
- गोड पदार्थांचे सेवन: चॉकलेट, कँडी, बिस्किटे आणि शीतपेयांचे अतिसेवन दात किडण्यास कारणीभूत ठरू शकते.
- रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल वापरणे: झोपण्याची वेळ पुढे गेल्यामुळे रात्री ब्रश करण्याची सवय बिघडू शकते.
- पालकांचे कमी लक्ष: मुलांच्या स्क्रीन टाइमवर आणि तोंडाच्या स्वच्छतेवर योग्य देखरेख न राहिल्यास चुकीच्या सवयी वाढू शकतात.
4. मुलांच्या दातांचे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी पालकांनी कोणती काळजी घ्यावी?
मुलांना मोबाईल पूर्णपणे बंद करण्यास सांगण्याऐवजी त्यांचा स्क्रीन टाइम नियंत्रित करणे आणि आरोग्यदायी सवयी लावणे महत्त्वाचे आहे.
1. स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवा: मुलांच्या वयानुसार स्क्रीन वापरासाठी नियम ठरवा. विशेषतः जेवताना आणि झोपण्यापूर्वी मोबाईल वापरणे टाळा.
2. मोबाईलशिवाय जेवणाची सवय लावा: मुलांना जेवताना टीव्ही किंवा मोबाईल न पाहण्याची सवय लावा. यामुळे त्यांचे लक्ष अन्नाकडे राहील आणि अनावश्यक खाणे कमी होईल.
3. दिवसातून दोन वेळा ब्रश करा: सकाळी आणि रात्री झोपण्यापूर्वी फ्लोराइडयुक्त टूथपेस्टने दात घासण्याची सवय लावा. लहान मुलांना ब्रश करताना पालकांनी मदत किंवा देखरेख करावी.
4. गोड पदार्थांचे सेवन कमी करा: चॉकलेट, कँडी, बिस्किटे, पॅकेज्ड ज्यूस आणि शीतपेयांचे सेवन मर्यादित ठेवा. त्याऐवजी फळे, भाज्या आणि पौष्टिक पदार्थ द्या.
5. पुरेसे पाणी पिण्यास प्रोत्साहन द्या: मुलांना दिवसभर नियमित पाणी पिण्याची सवय लावा. विशेषतः खेळताना किंवा मोबाईल वापरताना पाणी पिण्याकडे लक्ष द्या.
6. नियमित डेंटल चेकअप करा: मुलांच्या दातांची तपासणी नियमितपणे दंतवैद्याकडून करून घ्या. त्यामुळे सुरुवातीच्या टप्प्यात दातांच्या समस्या ओळखता येतात.
5. मुलांना दातांच्या डॉक्टरांकडे कधी घेऊन जावे?
मुलांच्या दातांवर खालील लक्षणे दिसल्यास दंतवैद्यांचा सल्ला घ्यावा:
- दातांवर पांढरे, तपकिरी किंवा काळे डाग दिसणे.
- दात दुखणे किंवा चावताना त्रास होणे.
- थंड किंवा गरम पदार्थ खाल्ल्यावर संवेदनशीलता जाणवणे.
- हिरड्यांना सूज येणे किंवा रक्त येणे.
- तोंडाला सतत दुर्गंधी येणे.
- दातांमध्ये अन्न वारंवार अडकणे.
दात दुखेपर्यंत किंवा किड पूर्ण वाढेपर्यंत वाट पाहू नका. वेळेवर तपासणी केल्यास पुढील गुंतागुंत टाळण्यास मदत होते.
6. मुलांच्या दातांच्या आरोग्यासाठी योग्य डेंटल केअर का महत्त्वाची आहे?
मुलांचे दूधदात तात्पुरते असले तरी त्यांचे आरोग्य अत्यंत महत्त्वाचे आहे. दूधदात मुलांना व्यवस्थित चावण्यास, बोलण्यास आणि कायमस्वरूपी दातांसाठी योग्य जागा टिकवून ठेवण्यास मदत करतात.
दूधदातांमध्ये लवकर किड निर्माण झाल्यास वेदना, संसर्ग आणि खाण्यापिण्यात अडचणी येऊ शकतात. त्यामुळे लहानपणापासूनच योग्य ओरल हायजीन आणि नियमित डेंटल तपासणीला महत्त्व देणे आवश्यक आहे.
पुण्यात मुलांसाठी योग्य डेंटल केअर आणि दातांच्या समस्यांवर मार्गदर्शन मिळवण्यासाठी अनुभवी दंतवैद्यांचा सल्ला घेणे फायदेशीर ठरते. पुण्यातील चांगले डेंटल क्लिनिक निवडताना मुलांच्या वयानुसार तपासणी, प्रतिबंधात्मक उपचार आणि पालकांना योग्य मार्गदर्शन मिळते का, हे पाहणे महत्त्वाचे आहे.
निष्कर्ष
मोबाईल हा आधुनिक जीवनाचा भाग असला तरी त्याचा अतिवापर मुलांच्या आरोग्यदायी सवयींवर परिणाम करू शकतो. विशेषतः मोबाईल पाहताना खाणे, गोड पदार्थांचे अतिसेवन आणि रात्री ब्रश न करणे यामुळे दात किडण्याचा धोका वाढू शकतो.
पालकांनी मुलांचा स्क्रीन टाइम नियंत्रित ठेवणे, त्यांना योग्य आहार देणे, दिवसातून दोन वेळा ब्रश करण्याची सवय लावणे आणि नियमित डेंटल चेकअप करणे आवश्यक आहे.
डॉ. मनीष पाठक यांचा सल्ला: मुलांच्या दातांचे आरोग्य जपण्यासाठी लहानपणापासूनच योग्य सवयी लावणे हा सर्वोत्तम प्रतिबंधात्मक उपाय आहे. आज घेतलेली काळजी मुलांना भविष्यात निरोगी दात आणि सुंदर हास्य देण्यास मदत करू शकते.
मुलांच्या दातांच्या आरोग्याबाबत काही समस्या किंवा शंका असल्यास आजच दंतवैद्यांचा सल्ला घ्या.
पत्ता: ११/११, आकुर्डी-चिखली रोड, द्वारका कलेक्शन जवळ, कस्तुरी मार्केट, संभाजी नगर, थरमॅक्स चौक, नूतन ज्वेलर्स खाली, चिंचवड, पुणे, पिंपरी-चिंचवड, महाराष्ट्र – ४११०१९
क्लिनिकचा मार्ग शोधा: दिशा मिळवा
संपर्क करा: +९१ ९७६२१२६१३२




